Leczmy się z naturą, którą dał nam Bóg Skarbnica Wiedzy

PORZECZKA CZARNA

Ribes nigrum
Porzeczka czarna należy do rodziny skalnicowatych (Saxifragaceae), do podrodziny porzeczkowatych (Ribesioidae), która liczy 110 gatunków. Są one szeroko uprawiane jako cenne rośliny pokarmowe i lecznicze.
Porzeczka czarna jest bogatym źródłem witaminy C (w 100 g zawiera jej 50-400 mg, co zależy od klimatu; w upalne lato ilość wit. C może dojść do 2000 mg) oraz P i pod względem ich zawartości ustępuje tylko owocom róży i rokitnika. Przyswajanie witaminy C ułatwia występująca w czarnej porzeczce wit. P - cytryn. Zawiera także wit. K oraz liczne biopierwiastki. Charakterystyczny zapach jagodom i liściom czarnej porzeczki nadają substancje składowe, głównie olejki eteryczne.
Czarna porzeczka występuje w stanie dzikim, ale surowiec leczniczy uzyskuje się z krzewów uprawnych. Wysoka -1-1,5 proc. - zawartości pektyn pozwala zestalać owoce na surowo jako galaretki utrwalane cukrem.

WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Czarna porzeczka działa moczopędnie i napotnie, ma właściwości przeciwgnilne, przeciwartretyczne, przeciwbiegunkowe, przeciwszkorbutowe, wzmacniające żołądek.

WSKAZANIA LECZNICZE
Angina, artretyzm, reumatyzm, gościec, biegunka, dolegliwości wątrobowe, szkorbut, zmęczenie ogólne, kamica moczowa, zatrzymanie moczu, miażdżyca, migrena, nerwica żołądka, niedokrwistość, nieżyty dróg trawiennych, przyzębica, skaza krwotoczna, zaćma soczewkowa, zła krzepliwość krwi, żółtaczka, wypadanie włosów i zębów, złe trawienie, niedomoga nerek, zapalenie gruczołu krokowego, nadmiar kwasu moczowego, infekcje bakteryjne, osłabienie ogólne, zatrucia.

SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Angina. Jadać owoce i płukać gardło wywarem z 60 g liści na litr wrzątku. Naciągać 15 minut.
Napar. Garść liści na l szklankę wrzątku. Popijać rano i wieczorem po pół szklanki, co działa odtruwające, wzmacniająco i uspokajająco.
Sok ze świeżych jagód czarnej porzeczki stosuje się przy przyzębicach i zapaleniu krtani. Popijać 3 razy dziennie po l łyżce.
Sok na cukrze nastawiony w cieniu, z dala od promieni słonecznych, stosuje się 2 razy dziennie po 1/4 szklanki przy niedomodze nerek i wątroby, na szkorbut, przyzębicę, skazę krwotoczną, zaćmę soczewkową, żółtaczkę, niedokrwistość, wypadanie włosów.
Liść czarnej porzeczki jest składnikiem wielu mieszanek ziołowych:
1. Na rwę kulszową. W równej ilości liście czarnej porzeczki, poziomki, brzozy oraz kwiaty tawuły łąkowej i pączki topoli. Napar z l łyżki ziół na 1/4 szklanki wody gotować 3 minuty i popijać 2 razy dziennie między posiłkami.
2. Na zapalenie gruczołu krokowego. Liść czarnej porzeczki z dodatkiem liści borówki brusznicy, maliny i jeżyny. Napar sporządza się jak w punkcie 1. Napar zwiększa ilość wydalanego kwasu moczowego, powodując stopniowy zanik obrzęków, poprawę krążenia krwi i czynności serca. Garbniki i związki boru wywierają działanie przeciwzapalne na błony śluzowe żołądka i jelit, hamują rozwój drobnoustrojów, działają słabo ściągające.
3. Środek moczopędny. Liść czarnej porzeczki, owoc jałowca, ziele hyzopu, kwiat lawendy, kwiat wrzosu zwyczajnego, korzeń wilżyny, ziele skrzypu, korzeń pietruszki, nasienie fasoli, ziele nawłoci.
4. W skazie moczanowej (pomocniczo). Do naparu dodać kwiat więzówki, ziele marzanki wonnej, korę jesionu pospolitego.
5. W nieżycie jelit i żołądka. Do liści czarnej porzeczki dodać ziele rdestu ptasiego, liść poziomki, korzeń żywokostu, ziele dziurawca, liść mięty pieprzowej, liść pokrzywy, liść orzecha włoskiego, ziele drapacza lekarskiego.
6. Na reumatyzm. Liście czarnej porzeczki 100 g, jesion mannowy, pączki sosny. Stosować l łyżeczkę mieszanki na szklankę wrzątku. Popijać dwa razy dziennie po jednej szklance.
7. Przy detoksykacji oraz kuracji wzmacniającej i uspokajającej zaleca się pić: rano -napar z liści czarnej porzeczki, w południe - napar z mięty, a wieczorem - napar z liści lipy. Jednocześnie spożywać surowe owoce przy zapaleniu płuc, gruźlicy, bólach głowy i zapaleniu gardła.
Dzięki inhibitorowi utleniania kwasu askorbinowego wit. C zawarta w czarnej porzeczce rozkłada się bardzo wolno (do 15 proc. w ciągu roku).
165
 
Czarne porzeczki należy jeść dojrzałe, z czarnej porzeczki robi się galaretki, dżemy, soki, nalewki i wina. Liście świeże dodaje się jako przyprawę do solonych ogórków.
Na użytek zewnętrzny
Okłady z liści lub z rozgniecionych owoców na krwawiące rany, na nie gojące się rany żylakowe. Gojące działanie wywiera wit. K i olejki eteryczne, które mają właściwości antyseptyczne, bakteriobójcze, antytoksyczne, przeciwwirusowe, silne działanie energetyczne i niezaprzeczalne możliwości gojenia ran. Na te właściwości wpływają wydzielane przez całą roślinę olejki eteryczne - zapach o ujemnej jonizacji.
Na ukąszenie owadów. Zgnieść liście czarnej porzeczki i pocierać miejsce ukąszenia.
Napar z liści stosuje się w okładach do leczenia ran, do płukanek jako środek przeciwbakteryjny i ściągający.
Stosować płukankę w zapaleniu błon śluzowych jamy ustnej, gardła z dodatkiem liści szałwi, kwiatu krwawnika, liści babki lancetowatej.
Podrodzina porzeczkowatych - Ribesioidae zawiera pektyny, które mają właściwości lecznicze na użytek zewnętrzny i wewnętrzny. Wodny roztwór pektyny ułatwia gojenie się ran dochodzących do kości i przyspiesza powstawanie nowej zdrowej tkanki.
Dobrymi źródłami pektyn są czereśnie, porzeczki, agrest, maliny, morele, pomidory, winogrona.
Błonnik i pektyny, wit. C, wapń, magnez chronią człowieka przed zatruciami wywołanymi przez skażone środowisko.

Żeń-szeń

Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng C.A. Meyer), nazywany także ginsengiem lub wszechlekiem – gatunek reliktowej byliny z rodziny araliowatych. Dziko występuje w północno-wschodnich Chinach, na północy Półwyspu Koreańskiego, w Japonii i wschodniej części Rosji (Kraj Nadmorski i zlewnia rzeki Ussuri).
 Nazwa rośliny na Zachodzie pochodzi od chińskiej nazwy "rénshēn" (人蔘) oznaczającej "człowieka-korzeń", co nawiązuje do kształtu kłącza. W większości języków europejskich żeń-szeń jest określany jako "ginseng" – łacińską transkrypcją chińskiej nazwy ustanowioną przez europejskich misjonarzy, którzy badali chińską medycynę i ziołolecznictwo. Polska nazwa "żeń-szeń" została zapożyczona z rosyjskiego i stąd bierze się głoska "ń", nie występująca zarówno w nazwie łacińskiej, jak i w oryginale.

Morfologia

Pokrój
Bardzo zmienny, uzależniony od wieku rośliny.
Łodyga
Rośliny starsze niż 2-letnie oprócz przyziemniej rozety tworzą nagą, obłą łodygę, wewnątrz pustą, o wysokości około 50 cm, na której w górnej części tworzy jeden pięciolistny okółek.
Liście
W pierwszym roku roślina tworzy tylko jeden trójpalczasty liść, którego ogonek pełni funkcję łodygi (ogonek jest "pełny") i nie przekracza 8 cm wysokości, listki osiągają 12 cm. W następnych latach tworzy się jeden pięciopalczasty liść. Dopiero ok. 10 roku życia roślina zaczyna tworzyć przyziemną rozetę o większej ilości liści (w warunkach naturalnych).
Kwiaty
Zebrane w baldach złożony o 15-20 drobnych seledynowych lub białoróżowych, obupłciowych kwiatach. Pręcików 5 i jeden dwuszyjkowy słupek, zalążnia dwukomorowa.
Owoc
Jagodokształtny, jaskrawoczerwony pestkowiec, zawierający najczęściej po dwa zrośnięte nasiona. Mają one średnicę 4-6 mm. i tarczowaty kształt. Dojrzałe nasiona znajdują się w białej twardej pestce, zawierające mały, niedojrzały zarodek rozrastający się do formy dojrzałej dopiero po opadnięciu owoców. Z tym wiąże się bardzo długi okres kiełkowania, który obejmując stratyfikację ciepłą (dojrzewanie zarodka) i zimną, trwa w sumie od 18 do 22 miesięcy.
Korzeń
Palowe kłącze, słabo rozgałęzione, o małej ilości korzeni, w kolorze białopopielatym lub jasnokremowym. Na kłączu rozwijają się liczne pączki śpiące i jeden zimujący, którego formowanie trwa dwa sezony wegetacyjne. Jego uszkodzenie lub zamarcie (w warunkach naturalnych) może spowodować tzw. "sen" rośliny, trwający nawet 20 lat, po czym wznawia ono normalny wzrost. (Normalnie u rośliny tracącej stożek wzrostu, w tym samym sezonie lub najdalej następnym rozwijają się pąki śpiące.)

Inne gatunki

Żeń-szeń pięciolistny (P. quinquefolium L.) – odkryty w 1718 r. przez francuskiego misjonarza Laffitaux, działającego wśród Irokezów i Indian Sju w Quebecu w Kanadzie. (Od jak dawna znany był Indianom nie wiadomo.) Następnie znaleziono ten gatunek w Nowej Anglii i innych częściach Ameryki, co doprowadziło do "gorączki żeń-szeniowej" i o mało nie doprowadziło do całkowitego wytrzebienia gatunku. Dzisiaj jest uprawiany obok żeń-szenia właściwego.

• Żeń-szeń trójlistny (P. trifolius L.) – gatunek ameryński.
• Żeń-szeń japoński (P. japonicus C.A. Meyer) – gatunek japoński.
• Panax pseudo-ginseng Wall. – gatunek występujący w północnych Chinach i obecnej Korei Północnej (?).
• Panax bipinnatifidus Seem. – gatunek północnochiński.

Wszystkie działają podobne do żeń-szenia właściwego, ale mają mniejszą zawartość substancji aktywnych.

Zastosowanie

Roślina lecznicza:
Korzenie cenione w lecznictwie chińskim już 4000 lat temu. Trzeba jednak zaznaczyć, że twierdzenia o różnych pozytywnych działaniach żeń-szenia na organizm ludzki są w rzeczywistości niepewne, gdyż istnieje pokaźna grupa badań[potrzebne źródło], które takim właściwościom żeń-szenia zaprzeczają. Mimo wszystko jest on rozpowszechniony w rozmaitych preparatach, a to z tego względu, że poważne skutki uboczne jego przyjmowania należą do rzadkości i jest dobrze tolerowany przez większość ludzi. Według tradycji chińskiej roślina może być stosowana tylko w chłodnych miesiącach (okres zimowy).
Roślina kosmetyczna:
Wyciąg z korzenia dodawany jest do kosmetyków różnego typu z racji jego rzekomych właściwości odmładzających

Przypisywane żeń-szeniowi właściwości:
Dodaje energii, skraca czas reakcji, poprawia umiejętność koncentracji i zapamiętywania,
Poprawia funkcjonowanie układu immunologicznego,
Podnosi witalność w średnim i starszym wieku,
Zwiększa odporność na stres,
Obniża poziom glukozy we krwi (ważne przy wadliwej tolerancji cukru),
Pomaga w redukcji nadwagi,
Posiada właściwości antyoksydacyjne,
Wykazuje działanie przeciwnowotworowe

Uprawa

Historia uprawy
Pierwsze próby uprawy żeń-szenia właściwego podjęto już w latach osiemdziesiątych XIX w. na naturalnych terenach występowania rośliny w pn. Korei i Mandżurii. W Rosji w 1910 r. pierwszą, ok. 1 hektarową plantację założył niejaki Jankowski w Kraju Nadmorskim. Przetrwała ona do końca rewolucji na Dalekim Wschodzie (1922 r.). Na początku lat trzydziestych w Związku Radzieckim rozpoczęto hodowlę doświadczalną i przemysłową na terenach rezerwatów "Suputinski" i "Kiedrowa Pad", gdzie naturalnie występuje żeń-szeń. Przełom w agrotechnice nastąpił na początku lat sześćdziesiątych poprzedniego stulecia, kiedy opanowano agrotechnikę i dodatkowo wprowadzono do uprawy amerykański żeń-szeń pięciolistny, który okazał się łatwiejszy w hodowli i mniej wybredny, choć zawiera mniej substancji aktywnych. W tym samym czasie opanowano hodowlę żeń-szenia japońskiego w Japonii.
 
Wymagania

Uprawa rośliny jest dość trudna ze względu na jej wymagania. Lubi ona gleby żyzne, próchniczne, ale przepuszczalne o odczynie lekko kwaśnym. Ponieważ nie znosi bezpośredniego nasłonecznienia musi być sztucznie cieniowana (patrz zdjęcie). Żeń-szeń właściwy wytrzymuje temp. do -43 °C, ale nie znosi zim z ociepleniami i opadami deszczu w okresie spoczynku, co powoduje konieczność zabezpieczania roślin w okresie zimowym przed nadmiarem wilgoci.
Sposób uprawy
W warunkach naturalnych masa korzeni roślin 1-3-letnich wynosi ok. 1 g, a 20-letnich od 20 do 30 g. Na plantacjach masa korzeni dwuletnich waha się od 3 do 7 g, a 5-6-letnich od 30 do 60 g. Korzenie żeń-szenia pięciolistnego pozyskuje się z plantacji w wieku 4-6-letnich, a żeń-szenia właściwego w wieku 6-8 lat. Korzenie pozyskuje się jesienią, gdy osiągają ok. 15 cm długości i średnicę 2 cm. Dawniej korzenie konserwowano głównie przez suszenie. Obecnie korzenie sterylizuje się parą wodną o temp. 120-130 °C przez ok. dwie godziny, a następnie suszy. W wyniku tego otrzymuje się surowiec, który posiada lśniącą, czerwoną powierzchnię i nazywany jest 'giseng czerwony", w przeciwieństwie do 'ginsegu białego', który otrzymuje się z okorowanych korzeni, poddanych działaniu dwutlenku siarki i wysuszeniu w temp. ok. 100 °C.

Ciekawostki

Historia: Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z I w. p.n.e., z dzieła "Korzenie i zioła Shennonga" (神农本草经 pinyin: Shen Nong Ben Cao Jing), przypisywanego legendarnemu władcy Chin, Shennongowi.
Europa poznała suche korzenie żeń-szenia w roku 1610, kiedy po raz pierwszy zostały przywiezione przez holenderskich kupców z Japonii. Sto lat później nalewkę z żeń-szenia, pod nazwą "pentao" stosowano na dworze Ludwika XIV by wyleczyć go z niemocy płciowej.
W dziewiętnastym wieku wartość suchego korzenia żeń-szenia osiemnastokrotnie przekraczała wartość złota.
Dziś znane są rosnące na stanowiskach naturalnych stuletnie rośliny (pod całkowitą ochroną). Największy korzeń znaleziono w Chinach w roku 1905, podczas budowy kolei do Suzhou. Jego waga wynosiła 600 g, a wiek na podstawie śladów liściowych po rozetkach na kłączu oceniono na dwieście lat. Do dziś jest on muzealnym eksponatem.
Żeń-szeń jest często składnikiem produktów energetycznych.

Gynostemma pentaphyllum (jiaogulan) rośnie w południowych Chinach, znana jako chińskie zioło. Jest jeszcze mało znanym ziołem w Europie i innych krajach, ale jego właściwości są uniwersalne, ponieważ wzmacnia układ odpornościowy i harmonizuje wszystkie funkcje organizmu.

...Główne zastosowania Gynostemmy to zwalczanie stresu, wszelkie problemy z snem i bezsenność, a także problemy z oskrzelami i oddychaniem np. astma oskrzelowa. Przywraca energię, dobre samopoczucie i spowalania starzenie. Przyspiesza także metabolizm, reguluje poziom cukru we krwi i wzmacnia układ odpornościowy. Jest znana wśród wielu ludzi jako chińska herbata, a wiele ludzi przyrządzając z niej napar pijąc ją regularnie np. zamiast kawy zauważyło, że o wiele mniej choruje.
Polecam zapoznanie się z ciekawymi lekturami:
- "Szokujący raport o długowieczności Chińczyków"  Barbara Gawryluk..
- "Jak żyć długo i zdrowo" Tombak Michał

Współczesna chińska Materia Medica podaje, iż Jiaogulan :

odżywia serce, ożywia śledzionę, odnawia energię Qi, reguluje przepływ krwi, wydala flegmę, usuwa zastoje krwi. Wskazania: hipercholesterolemia, arterioskleroza, choroba wieńcowa, niedobór energii życiowej Qi, niedobór energii śledziony, zastoje flegmy, zastoje krwi.

 Jak przystało na zioło z tradycjami równymi żeń-szeniowi, a cechujące się znacznie większym bogactwem saponin zostało ono dość dobrze przebadane przez naukę, głównie chińską. Prace prowadzone były zarówno na ludziach, zwierzętach oraz in vitro. Pod uwagę brano głównie oddziaływanie gynozydów(saponin zawartych w Jiaogulan)

» przeciwdziałają marskości wątroby
 »są inhibitorami dla niektórych bakterii, w ich obecności ginie staphylococcus aureus
 »zapobiegają zlepianiu się płytek krwi, co zmniejsza ryzyko zawału
 »zmniejszają ilość cholesterolu ogólnego oraz powstrzymują proces starzenia się.
 »poprawiają funkcje nerek
 »gynosaponina SH-6 odpowiedzialna jest za poprawę jakości i długości snu.
 »stymulują wytwarzanie tlenku azotu, który odblokowuje i poszerza naczynia krwionośne
 »stymulują odporność- pobudzają makrofagi, zwiększają produkcję limfocytów
 »mają działanie przeciwzapalne m .in. na wrzody żołądka
 »działają przeciwbólowo
 »przeciwdziałają pogrubianiu się ścianek żył na skutek syntezy białek i DNA
 »gynosaponiny hamują namnażanie się komórek nowotworowych od 20 do 80%

 Rezultaty badań chińskich uczonych nie zostały jak dotąd zweryfikowane przez naukę zachodnią ze względu na brak jakichkolwiek prac z tego zakresu.
 ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
"Taki jak żeń-szeń tyle że lepszy"- tak zwykli mawiać o tym niezwykłym zielu Chińczycy.

 Co to jest korzeń Żeńszenia i jak działa wie już dziś prawdopodobnie każdy. Jest on tak popularny jak herbata czy kawa. JiaoGuLan ( Gynostemma Phentaphyllum) zawiera saponiny – substancje czynne, bardzo podobne do tych znajdujących się w żeń-szeniu. O ile w żeń-szeniu wyodrębniono 28 różnych saponin, zwanych ginsengoidami, o tyle JiaoGuLan posiada ich 82, a nazwano je dla odróżnienia gypenozydami lub gynosaponinami. Niektóre z nich są identyczne z saponinami żeń-szenia, inne przekształcają się w nie w organizmie. Większa liczba substancji czynnych może oznaczać większy wpływ na działanie poszczególnych systemów i organów wewnętrznych.. Tak też jest w rzeczywistości. Stąd Chińczycy powiadają o JiaoGuLan: „taki jak Żeńszeń, tyle że lepszy”.

Pierwsze wzmianki na temat JiaoGuLan sięgają początków dynastii Ming ( 1368-1644). Mieszkańcy gór na południu Chin tradycyjnie używali JiaoGuLan jako napoju dodającego sił i wzmagającego witalność. W pewnej wiosce znajdującej się w pobliżu gór Fanjing w prowincji Guizhou zamiast tradycyjnej zielonej herbaty ludzie pili napar z dziko rosnącego tu JiaoGuLan. Średnia wieku mieszkańców wioski sięgała 100 lat.

 Stąd też wzięło się określenie „zioło długowieczności” lub „nieśmiertelności”.

JiaoGuLan jako atyoksydant
 Gypenozydy- substancje aktywne JiaoGuLan chronią organizm przed wolnymi rodnikami. Zapobiegają uszkodzeniu DNA i opóźniają fizyczny proces starzenia się organizmu i uszkodzeniom poszczególnych organów. Wspomagają leczenie miażdżycy, chorób wątroby i stanów zapalnych.

JiaoGuLan wspomaga normalizację ciśnienia krwi oraz poziomu cholesterolu.

JiaoGuLan wspomaga układ sercowo-naczyniowy
 W wyniku badania na 220 sportowcach oraz 30 zdrowych osobach nie będących sportowcami, stwierdzono, iż gypenozydy wydatnie zwiększają sprawność mięśnia sercowego. Bez podwyższania ciśnienia i tętna zwiększyła się objętość przepompowywanej krwi. Wynikiem tego jest lepsze zaopatrzenie komórek w tlen oraz inne ważne składniki. Zwiększyła się odporność na wysiłek fizyczny oraz skrócił czas regeneracji organizmu. Dlatego JiaoGuLan polecany jest dla sportowców, ludzi aktywnych fizycznie oraz umysłowo.

Gynostemma jest szczególnie polecana w takich dolegliwościach jak:
 » bezsenność
 » wszelkie rodzaje stresu w tym, stres zawodowy, geriatryczny, w okresie długotrwałych chorób oraz rekonwalescencji
 » nadpobudliwość i nerwice
 » nadciśnienie tętnicze
 » zapalenie oskrzeli
 » astma
 » migrena
 » nerwobóle i mięśniobóle
 » niedobory witamin i osłabienie organizmu
 » choroby układu oddechowego
 » nadwaga
 » uszkodzenie wątroby
 » nadciśnienie i niedociśnienie
 » choroby układu naczyniowego
Twoja dieta powinna zawierać wiele składników w niej zawartych ...Gynostemma to źródło naturalnych i łatwoprzyswajalnych:
Minerałów: wapń, mangan, fosfor, potas, żelazo, cynk, miedź, mangan, chrom, selen
Witamin: B1, B2, B3, B5, B6, kwas foliowy, B12, C, E, A, D

Sposób użycia:
 3 gramy Gynostemmy zalać 1 szklanką wrzącej wody. Pozostawić pod przykryciem 30 minut. Pić 3 razy dziennie po jednej szklance naparu.

Przeciwwskazania:
 Dzieci, kobiety w ciąży i karmiące, osoby po przeszczepach, w czasie szczepień ochronnych, przyjmowanie leków i ziół zmniejszających krzepliwość krwi.
Uprawa:
 Gynostemma należy do tej samej rodziny roślin co melon i ogórek, więc doglądanie jej jest dość proste. Roślina lubi ciepło i słońce, najcześciej uprawiana jest w szklarniach lub namiotach, bezpośrednie światło powoduje zamieranie rośliny. Jednak w domu parapet lub oszklony balkon są idealnymi miejscami dla tej rośliny.

WŁAŚCIWOSCI:
- odżywcze
- odbudowujące
- wzmacniające tkankę
- anty histaminowe
- pobudzające porost włosy

ZASTOSOWANIE:
w kosmetyce – pokrzywa korzystnie działa  na skórę i włosy. Zmniejsza łojotok i łupież.
w leczeniu - pokrzywa pobudza czynność wydzielniczą żołądka, trzustki i wątroby.  Pokrzywa znosi stany zapalne w przewodzie pokarmowym, a także hamuje małe krwawienia. Może być dobrym lekiem w zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego, a nawet biegunkach.
Związki czynne z pokrzyw obniżają poziom cukru we krwi i mogą być używane jako leki uzupełniające działanie leków przeciwcukrzycowych. Związki zawarte w pokrzywie zapobiegają nadmiernemu poceniu się i mogą z powodzeniem wyeliminować lub znacznie ograniczyć konieczność stosowania dezodorantów. Pokrzywa, dzięki zawartości żelaza, może być cennym źródłem związków żelaza w stanach jego niedoboru, np. po krwotokach, chorobach wyniszczających, u kobiet obficie miesiączkujących, u krwiodawców.

Bylica-boże drzewko

Bylica-boże drzewko

Złożone

Artemisia abrotanum

Compositae

Występowanie

Rośnie przy chatach, czasem w ogródkach wiejskich, pod płotami, na przydrożach tak u nas, jak i w całej Europie.

Wygląd zewnętrzny

Jest półkrzewem wyrastającym od 30-120 cm. Pędy długie, cienkie, strzelające w górę, a na nich osadzone drobne od 1 do 3 razy sieczne, równowąskie, prawie nitkowate, sinozielone, spodem szaro owłosione liście. Kwiaty w postaci koszyczków, drobne, niepozorne, luźno osadzone w górnych częściach pędów.

Surowiec

Górne części pędów zebrane w czasie kwitnienia, a czasem całe ziele ścięte parę cm nad ziemią.

Główne związki, ich właściwości i zastosowanie

Cała roślina jest aromatyczna, ma silnie korzenny i cytrynowy zapach, ale gorzki smak. Surowiec zawiera związki goryczkowe i kumarynowe, usprawniające działanie woreczka żółciowego i ułatwiające przepływ żółci do wątroby; przeciwdziałające zastoinom żółci w woreczku i jego przewodach. Surowiec zawiera także: garbniki, olejek lotny, flawonoidy i inne aktywne związki, dzięki którym napar bylicy pobudza apetyt, ułatwia trawienie, a także dzięki właściwościom bakteriobójczym jest skutecznym lekiem przy zakażeniach zewnętrznych i wewnętrznych, przy owrzodzeniach żołądka, jelit, w biegunce i lekkich krwawieniach oraz do przemywania ropiejących ran, czyraków, do okładów i płukania w zapalnych i ropnych stanach gardła (należy zwrócić uwagę, aby zbyt gwałtowne płukanie nie drażniło gardła; gardło należy tylko zwilżać).

Zarówno do użytku wewnętrznego, jak i zewnętrznego sporządza się napar tego ziela. Zalewamy 1 pełną łyżkę stołową suszu jedną szklankę wrzątku i odstawiamy na 15-20 minut pod przykryciem do naciągnięcia. Cedzimy i pijemy napar po pół szklanki dwa razy dziennie.

Boże drzewko jest również składnikiem różnych mieszanek ziołowych. Odwar tego surowca - wraz z innymi ziołami aromatyzującymi jak macierzanka, tymianek i inne - stosowany jako dodatek do kąpieli ożywiającej wzmacnia bardzo skutecznie cały układ nerwowy.

Boże drzewko, dzięki aromatycznemu i cytrynowemu zapachowi, jest stosowane w postaci drobno posiekanych listków do surówek, napojów chłodzących, a także do mięs, ryb itp.

Brzoza brodawkowata

Brzoza brodawkowata

Brzozowate

Betuła verrurnsa

Betulaceae

Występowanie

Lasy, zręby, słoneczne polany, przydroża, gleby kwaśne i piaszczysto-gliniaste.

Wygląd zewnętrzny

Drzewo - wysokość od 6-20 m. Kora biała, trochę popękana. Liście - parami osadzone na krótkopędach, trójkątne, ostro zakończone, brzegiem podwójnie piłkowane, za młodu lepkie. Gałązki zwisłe, płaczące, pokryte żywicznymi gruczołkami. Kwiaty zebrane w gęsto zbite podłużne wisiorki, oddzielnie żeńskie grubsze i krótsze, męskie - cieńsze i podłużne. Żeńskie przekształcają się w końcu w drobne oskrzydlone orzeszki.

Surowiec

Liście, pączki, sok brzozowy (oskoła).

Główne związki, ich właściwości i zastosowanie

Zarówno dojrzałe liście brzozy, jak i jej pączki, choć w mniejszym stopniu, działają moczopędnie, napotnie i odkażająco, nie podrażniają schorzałych nerek i pęcherza. Zawierają cały szereg czynnych substancji, a między innymi flawonoidy, najbardziej aktywne w tym zakresie, garbniki, sole mineralne, związki żywiczne, olejek lotny, a także kwas askorbinowy (witamina C). Napar liści brzozy pomaga wydalać wraz z moczem trujące i szkodliwe dla organizmu substancje, a zwłaszcza jony sodu i chloru. Korzystnie: działa przy gośćcu, dnie, puchlinie wodnej oraz kamicy nerkowej i pęcherzowej. Jako lek moczopędny i napotny napar z liści brzozy pije się kilka razy dziennie małymi porcjami. Napar: 1 łyżkę suszonych liści brzozy zalać szklanką wrzątku i odstawić pod przykryciem na 10 min: do naciągnięcia. W razie zażywania mieszanek ziołowych jak Urosan, Urogran, Reumosan i inne, w skład których wchodzi liść brzozy, brać według wskazówek podanych na opakowaniu.

Napar z lepkich pączków brzozy może być użyty przy tych samych schorzeniach, choć z mniejszym efektem: Dzięki zawartości większej ilości związków żywicznych surowiec ten jako odwar może być stosowany jako dodatek do kąpieli przy egzemie i różnych schorzeniach skórnych. Sok brzozowy (oskoła), uzyskiwany na wiosnę z drzewa brzozy ma zastosowanie jako środek ogólnie wzmacniający przy kamicy nerkowej, pęcherzowej oraz jako środek na porost włosów, do wybielania cery skóry i przeciw piegom. Sok brzozy - nazywany też bzowiną - można otrzymać wbijając patyk około 10-15 cm długi, załamany w środku pod kątem prostym, jednym końcem do małego, płytkiego otworu w pniu brzozy, najlepiej na wiosnę, gdy soki drzewa ruszą. Drugi koniec patyka należy wpuścić do butelki, do której oskoła obficie spływa. Uzyskaną oskołę można też utrwalić i zabezpieczyć przed zepsuciem przez dolanie do niej trochę spirytusu. Przed jej użyciem np. do zmywania tłustej cery lub tei do wcierania w skórę głowy przy szybko tłuszczących się włosach rozrzedzamy bzowinę czystą wodą w stosunku 1 łyżka stołowa wody brzozowej na 1 szklankę czystej wody. Rankę na pniu brzozy zabijamy kołeczkiem, aby zarosła. Na szczególną uwagę zasługuje grzyb wyrastający czasem na pniu brzozy (włóknouszek ukośny) tj. guzowata narośl o spękanej, czarnej powierzchni, z którego wyciąg wodny, jak wykazały badania uczonych radzieckich i polskich, wzmaga siły obronne organizmu. Długotrwałe zażywanie tego wyciągu wstrzymuje wzrost tkanki nowotworowej i zmniejsza jej przerzuty. Radziecki preparat z tego grzyba brzozy nazywa się Czaga, lecz jest mało dostępny.

Borówka czarna

Borówka Czarna

(jagoda czarna, czernica)

Wrzosowate

Vaccinium myrtillus

Ericaceae

Występowanie

Widne lasy, przeważnie szpilkowe, o glebie lekkiej, próchnicznej i piaszczystej. Unika wapienia.

Wygląd zewnętrzny

Krzewinka trwała - zdrewniała; wzrost 15-30 cm. Liście owalne, zaostrzone i lekko piłkowane; cienkie i opadające na ziemię. Kwiaty okrągławe, białoróżowe. Owoce czarne z silnym nalotem, jadalne, smaczne.

Surowiec

Owoce (jagody) i liście.

Główne związki, ich właściwości i zastosowanie

Owoce są kwaskowate, słodkawe i trochę cierpkie. Zawierają garbniki, kwasy organiczne, cukry, pektyny, karotenoidy, a także sole mineralne i witaminy C, A, B1, P i inne. Owoce jagody czarnej suszy się wpierw na słońcu, a później dosusza się w piekarniku lub na płycie w temperaturze do 60° C. W medycynie ludowej jagody czarne są znanym środkiem przeciwbiegunkowym i bakteriostatycznym: Napar względnie odwar jagody czarnej: pełną łyżkę stołową suszu zagotować w l/4 litra wody (do 3 min.), odstawić do naciągnięcia i zażywać 2 do 3 razy dziennie, oczywiście niesłodzone.

Ten sam napar, działa również bardzo skutecznie przeciwrobaczycowo. Liście jagody czarnej, obok właściwości podobnych do owoców, posiadają jeszcze w swym składzie antocyjanki, działające bakteriobójczo, moczopędnie, odkażająco, przeciwzapalnie i wyraźnie przeciwskurczowo. W oparciu o te właściwości fitoterapeuci zalecają napar tego surowca przy zapaleniach dróg moczowych, zwłaszcza nerkowych i pęcherza.

Napar: zrównaną łyżkę stołową suszu liści borówki czarnej zalać 1 szklanką wrzątku i zagotować (nie dłużej niż 1 minuta), odstawić pod nakryciem do naciągnięcia, odcedzić i pić 2-3 razy dziennie po pół szklanki. Przy ostrych zapaleniach dróg moczowych zwraca się uwagę na działanie przeciwzapalne m.in. liści porzeczki czarnej, a także nasion nasturcji wielkiej.

Przy schorzeniach trzustki i początkowym stanie cukrzycy, prof. Ożarowski w swym Ziołolecznictwie zaleca picie naparu z liści borówki czarnej, (jakkolwiek w dalszej części swych zaleceń wskazuje na stosowanie naparu tego surowca wraz z innymi ziołami, np. łuszczyny fasoli).

Napar: 10 g liści zalać szklanką wrzątku, a po ostygnięciu odcedzić i pić 2-3 razy dziennie po 1/4 szklanki. (Strączyny świeżej lub suszonej fasoli zawierają insulinę i aktywne substancje, wybitnie działające przy schorzeniach trzustki, podobnie jak liście jagody czarnej).

Prof. W. Poprzęcki w Poradniku zielarskim zaleca przy schorzeniach trzustki odwar lub wyciąg strączyny fasoli: 20 gram łupin suszonych (lepiej świeżych) zalać 2 szklankami przegotowanej i ostudzonej wody. Macerować od 6-8 godzin, następnie przecedzić i pić 3 razy dziennie po pół szklanki. Inni fitoterapeuci zalecają przy tych schorzeniach stosowanie mieszaniny liści jagody czarnej i strączyn fasoli.

Borówka czerwona

Borówka czerwona

(brusznica)

Wrzosowate

Vaccinium vitis idaea

Ericaceae

Występowanie

Widne lasy szpilkowe, wrzosowiska i torfowiska - raczej suche. Unika wapieni.

Wygląd zewnętrzny

Niska, leśna krzewinka, zdrewniała, podobna do jagody czarnej, lecz liście odwrotnie jajowate, ciemnozielone, skórzaste, błyszczące, trwałe i zawsze zielone, a brzegiem trochę podwinięte. Kwiaty dzwonkowate, zrosłopłatkowe, białawe lub różowe.

Surowiec

Owoce (jagody), liście, a czasem także korzenie

Główne związki, ich właściwości i zastosowanie

Owoce czerwone, kuliste jak jagody czernicy, cierpkie, gorzkawe i słodkawo-kwaśne. Nadają się do spożycia. Sok z zielonych jagód, zmieszany z wodą, jest doskonałym napojem odświeżającym. Liście i korzeń brusznicy zawierają olejki eteryczne, kwasy palmitowe i inne aktywne substancje, odgrywające ważną rolę przy takich schorzeniach jak: grysik, kamienie nerek i pęcherza, a także moczenie nocne. Napar, względnie odwar, liści brzusznicy z dodatkiem miodu działa także uśmierzająco przy gorączce, grypie, a nawet reumatyzmie. Działa także wykrztuśnie.

Owoców brusznicy można używać do wyrobu wina. Zmielone i zmieszane pół na pół z cukrem dają dobry kompot.

W. Walewski w Towaroznastwie zielarskim zwraca uwagę na arbutynę (4% glikozyd fenolowy), stanowiącą składnik liści brusznicy i mącznicy (Uvae ursi), która ma działanie odkażające drogi moczowe i pośrednio bierze udział w wydalaniu z organizmu - wraz z moczem - jonów sodu i chlorku. Liście brusznicy - dla swych antyseptycznych, moczopędnych i ściągających właściwości - stosuje się przy schorzeniach nerek, pęcherza, a także w stanach zapalnych dróg moczowych, biegunce i krwawieniach przewodu pokarmowego. Wchodzą w skład mieszanki Urosan.

Bobrek trójlistkowy

Bobrek trójlistkowy

Bobrkowate

Menyanthes trifoliata

Menyanthaceae

Występowanie

Rośnie w rozproszeniu, czasem w skupiskach na mokrych łąkach, w rowach, nad stawami, w zanikających zbiornikach wodnych zarastając je.

Wygląd zewnętrzny

Z kłącza daleko pełzającego wyrastają długie ogonki liściowe, jajowate, całobrzegie lub trochę karbowane. Oddzielne pędy kwiatowe są również długie, zakończone górą gronem kwiatów. Wzrost 30 cm. Kwiaty biało-różowe lub różowe, lejkowate. Korona kwiatów mięsista, wewnątrz owłosiona.

Surowiec

Liście zbierane w czasie kwitnienia lub krótko przed kwitnieniem z częścią ogonka liściowego.

Główne związki, ich właściwości i zastosowanie

Surowiec bobrka jest bez zapachu, posiada gorzki smak, bowiem zawiera dużo goryczy i inne aktywne związki działające podobnie jak goryczka (Gentiana lutea), centuria pospolita (Erythraea centaurium). Napar liści bobrka pobudza wydzielanie soków żołądkowych, wzmaga trawienie, pobudza apetyt, usprawnia i reguluje działanie wątroby oraz woreczka źółciowego i uśmierza jego bóle. Bierze także udział w przemianie materii i czyszczeniu krwi.

Napar bobrka przyjmuje się małymi porcjami (około dwie łyżki kilka razy w ciągu dnia i zawsze pół godziny przed jedzeniem). Napar sporządzamy zazwyczaj z domieszką innych ziół. Najlepiej brać: centurię (tysiącznik), liście poziomki leśnej, jałowiec i szałwię. Działanie naparu takiej mieszanki jest mocniejsze i skuteczniejsze.

Z bobrka trójlistnego sporządza się również tzw. tynkturę żołądkową, którą zresztą można uzyskać w Herbapolu lub w aptece.

10 kropli tynktury bobrka na łyżeczce od herbaty z cukrem lub z wodą, brane bezpośrednio po spożyciu ciężkostrawnych pokarmów, wzmaga trawienie i poprawia samopoczucie.

Bez czarny

Bez czarny (lekarski)

Przewiertniowate

Sambucus nigra

Caprifoliaceae

Występowanie

W pobliżu osiedli, pod płotami, przy drogach, na rumowiskach, w zaroślach i polanach leśnych.

Wygląd zewnętrzny

Krzew lub małe drzewo. Liście nieparzysto-pierzastosieczne, krótkoogonkowe, pojedyncze, trochę podłużne, ostro zakończone, brzegiem ząbkowane, spodem lekko owłosione, a rdzeń biały. Kwiaty białokremowe, zebrane w szerokie i płaskie baldachy o silnym i nieco duszącym zapachu. Owoce jako jagody pestkowe.

Surowiec

Kwiaty i owoce ścinane całymi baldachami; kwiaty osmykuje się z rusztowania baldachów, a owoce - najlepiej widelcem. Kwiaty suszymy w temperaturze nie wyższej niż 35° C, zaś owoce, jeśli nie przeznaczamy ich na soki, powidła lub inne cele suszymy tak samo, jak czarne jagody i borówki.

Główne związki, ich właściwości i zastosowanie

Należy na wstępie podkreślić, że owoce bzu czarnego muszą być zbierane zupełnie dojrzałe, fiołkowoczarne, bowiem niedojrzałe mogą być szkodliwe dla zdrowia. Owocu bzu czarnego nie wolno poddawać fermentacji, np. przy wyrobie wina domowego, gdyż tworzą się wtedy trujące substancje alkoholowe szkodliwe dla zdrowia.

Surowiec bzu czarnego zawiera obok wielu czynnych substancji także olejek lotny, sole mineralne, garbniki, śluzy, glukozę oraz kwasy organiczne, a owoc dodatkowo więcej cukrów redukcyjnych, karotenoidy, dużo witaminy C, a także witaminy z grupy B. Oba surowce, a zwłaszcza kwiaty, działają silnie napotnie i przeciwgorączkowo, moczopędnie i przeciwskurczowo i dlatego są tak często stosowane w medycynie ludowej przy grypie, kaszlu, przeziębieniach, chronicznych zapaleniach i nieżytach dróg oddechowych, najczęściej jako napar w połączeniu z kwiatem lipy lub rumianku.

Napar: 1 łyżkę kwiatu bzu lub wysuszonych jagód bzu i 1 łyżkę kwiatu lipy zalać 2 szklankami wrzątku i po naciągnięciu pod przykryciem pić co 2 godziny po 1~2 szklanki, zawsze ciepłe, a jako środek napotny pić kilka razy dziennie po 1 szklance bardzo ciepłego naparu z dodatkiem cytryny lub porzeczki ogrodowej i miodu pszczelego. Napar z kwiatów bzu czarnego stosuje się również przy chronicznych, łagodnych zapaleniach nerek, dróg moczowych i pęcherza, a także do płukania jamy ustnej, gardła przy anginie, pamiętając, aby mocnym odwarem nie drażnić mechanicznie zapalonych błon śluzowych.

Świeże, czarne owoce bzu, jeśli nie mamy zamiaru ich suszyć; można wykorzystać na przetwory.

a) napój orzeźwiający (a zarazem uspokajający); 0,5 kg dobrze dojrzałych, wymytych i osmykanych z szypułek baldachu czarnych owoców bzu, 1 rozdrobnioną cytrynę lub 20 dkg czerwonych lub czarnych porzeczek zalać 5 1 przegotowanej i ostudzonej wody, dosypać cukru do smaku, dobrze, najlepiej szczelnie, nakryć i odstawić na okres tygodnia, następnie przecedzić i dosłodzić.

b) sok: w pełni dojrzałe, oczyszczone i wymyte owoce przepuścić przez sokowirówkę albo też przez maszynkę do mielenia i miazgę przecisnąć przez płótno, sok zmiksować z cukrem, przelać do butelek lub twistów, pasteryzować 10 min. W zimie zażywać z wodą lub też na galaretki itp. Mocnego naparu z kwiatu z dodatkiem rumianku, anyżu itp. można też użyć do inhalacji przy katarze.